Kadraj Dilinde Baş Boşluğu ve Bakış Boşluğu Ne Demek?

Kadraj derslerinde en çok sorulan sorulardan biri şudur: kişiyi çerçevenin neresine koyacağız? Cevabın iki parçası var ve ikisi de stüdyo jargonunda yerleşmiş adlarla anılıyor. Birincisi baş boşluğu, yani konuşan kişinin başının üstü ile çerçevenin üst kenarı arasındaki mesafe. İkincisi bakış boşluğu, yani kişinin yüzünün baktığı yönde bırakılan alan.

Bu iki kavram yazıyla anlatılınca basit görünür, ama omuzda taşıdığınız bir kameranın vizöründe kişi sürekli kıpırdar, nefes alır, öne eğilir. Bu yüzden terimi ezberlemek yetmez. Gözünüzün, kolunuzun ve vizörün aynı anda aynı kararı vermesi gerekir. Aydın'daki stüdyomuzda bu alışkanlığı önce tripodda, sonra omuzda, en son pedestalda çalışarak kazandırıyoruz.

Ben bu makalede iki terimi sahadaki kullanımıyla anlatıyorum: ne zaman daraltılır, ne zaman genişletilir ve çok kameralı bir yayında yan yana duran iki kadraj birbirini nasıl etkiler.

Baş boşluğu fazla olursa kişi çerçevenin altına çökmüş gibi görünür, izleyicinin gözü boş tavana gider. Çok az olursa kafa kesilmiş hissi verir ve kişi sıkışık durur. Çalışma pratiğinde sık kullandığımız ölçü, gözlerin kadrajın üst üçte birlik çizgisine yakın düşmesidir. Bu bir kural değil, başlangıç noktasıdır.

Plana göre değişir. Yakın plandaki bir röportajda baş boşluğu azalır, hatta saçın üst kısmı hafifçe kesilebilir; ama bu bilinçli bir tercihtir. Geniş planda ise kişinin çevresiyle birlikte görünmesi gerekir ve boşluk artar. Kadraj eğitiminde öğrencilerimizden aynı kişiyi üç ayrı planda çekmelerini ve boşluğun her birinde neden farklı olduğunu söylemelerini isteriz.

Kişi ayağa kalktığında ya da öne eğildiğinde boşluk değişir. Operatör bunu fark edip kamerayı hafifçe indirir veya kaldırır. Pedestalda bu hareket yükseklik ayarıyla, omuzda ise dizlerin esnemesiyle yapılır.

• Gözler çerçevenin üst üçte birlik çizgisine yakın dursun
• Yakın planda boşluk azalır, geniş planda artar
• Kişi hareket ettiğinde boşluğu yeniden dengeleyin

Bakış boşluğu, yüzü profilden ya da üç çeyrek açıdan çekilen kişinin baktığı tarafta bırakılan alandır. Kişi sağa bakıyorsa çerçevenin sağında daha fazla yer kalır. Böylece kişi çerçevenin kenarına yapışmış görünmez, konuşmasına nefes alanı tanınmış olur.

Bu terim özellikle sohbet ve panel yapımlarında işe yarar. Konuşmacı karşısındaki konuğa bakarken kadraj yönüyle bakışı birlikte düşünülür. Aksi halde izleyici kişinin baktığı yeri merak eder ve dikkati dağılır. Düz karşıdan bakan kişide bakış boşluğu yoktur, bu durumda merkez kadraj kullanılır.

Çok kameralı yayında iki kişi karşılıklı oturuyorsa, iki kameranın bakış boşlukları birbirini tamamlamalıdır. Soldaki kişiyi çeken kamera sağa boşluk bırakır, sağdaki kişiyi çeken kamera sola. Yönetmen bu iki kadrajı kesip değiştirdiğinde konuşma doğal akar.

• Kişi hangi yöne bakıyorsa o tarafta alan bırakın
• Düz bakışta merkez kadraj tercih edilir
• Karşılıklı çekimde iki kameranın boşlukları birbirini tamamlasın

Tripodda boşluğu korumak kolaydır, çünkü kamera sabittir ve yalnızca pan ve tilt ile ince ayar yaparsınız. Omuzda ise vücudunuzun hafif sallanması kadrajı sürekli oynatır. Bu yüzden eğitimde önce duruş çalışırız: ayaklar omuz genişliğinde, dirsekler gövdeye yakın, nefes düzenli.

Pedestalda hareket başka bir mesele getirir. Kamera yükselip alçalırken baş boşluğu kendiliğinden değişir. Operatör kolonu hareket ettirirken vizöre bakmayı sürdürmeli ve boşluğu ölçmelidir. Yavaş hareket, hızlı ve kısa düzeltmelerden iyidir; çünkü izleyici düzeltmeyi hisseder.

Kadraj çalışmalarında öğrenciler genellikle iki hata yapar: kişiyi takip ederken fazla geç kalmak ya da fazla erken gitmek. Çözüm, kişinin hareketini öngörmek ve kamerayı ona göre hafifçe önceden yönlendirmektir. Bunu ancak tekrarla kazanırsınız.

Bu iki terim bir yasa değil, ortak dildir. Stüdyoda herkes aynı sözcüklerle konuşunca yönetmen operatöre kısa komut verebilir: biraz daha boşluk, bakış tarafına aç. Komutun kısa olması canlı yayında çok değerlidir.

Kuralı bozmak da mümkündür. Gerilim hissi vermek için kişiyi bilerek çerçevenin kenarına yaklaştırabilir ya da baş boşluğunu ezebilirsiniz. Ancak bunu bilerek yaparsınız, çünkü neyi bozduğunuzu bilirsiniz. Eğitimde önce doğru kadrajı yerleştirmeyi, sonra bozmanın etkisini deneyimlemeyi öğretiyoruz.

Kadraj eğitiminde amacımız hazır kalıplar vermek değil, vizörde karar verme hızını geliştirmektir. Yapacağınız çalışmalar, kamera ekibiyle birlikte kısa kayıtlar alıp bunları birlikte izlemek biçiminde ilerler.

• Ortak terimler canlı yayında kısa komut verilmesini sağlar
• Kuralı bozmadan önce doğru kadrajı yerleştirin

Bir arkadaşınızı sandalyeye oturtun ve telefonunuzla ya da elinizdeki kamerayla üç çekim yapın: geniş, orta ve yakın plan. Her birinde gözleri üst üçte birlik çizgiye yakın tutmaya çalışın. Sonra arkadaşınıza sağa, sonra sola bakmasını söyleyin ve bakış boşluğunu ayarlayın.

Çekimleri izlerken iki soru sorun: kişi çerçevede rahat mı duruyor, ve gözüm kadrajda gereksiz bir boşluğa takılıyor mu? Bu iki soruya dürüst cevap vermek, gözünüzü eğitmenin en hızlı yoludur.

Stüdyoda aynı alıştırmayı gerçek bir yayın kamerasıyla ve bir yönetmenin komutlarıyla tekrarlarız. Fark, ekipmanın ağırlığında ve komutun temposundadır; ilkeler aynı kalır.

• Üç farklı planda aynı kişiyi çekin
• Sağa ve sola bakış için boşluğu yeniden ayarlayın
• Kayıtları izleyip iki soruyu yanıtlayın